Rize Kültür Varlıkları

Rize’nin Kalkadere İlçesinde Sivarne ismiyle bilinen Hüseyin Hoca Köyü’de yer almaktadır. Zıvana Köprüsü Camisi olarak da bilinen yapı ilk, Trabzon’un Of İlçesinde Keler Köyü’nde, Hacı Ömer tarafından, Ordu’lu Mehmet Usta’ya 1250/1834 tarihinde yaptırılmış olduğu giriş kapısı ve mihrabındaki kitabeden okunmaktadır. Giriş kapısı üzerindeki kitabesi; Sahibul Hayrat ve Hasenat Ektül İndeneha Yakup Anikoğlu Mehmet Usta H 1250 M. 1834 Mihraptaki kitabesi; Bismillahirrahmanirahim La ilaheillellah Muhammedu’r Resüllah, Maşallahu Kane, Küllema dehale aleyha Zekeriyye’l-resüllah-mihrap, sene 1250 Samedu nura leha l sukut Sahibül hayrat Ömer 1973’te yapı, Keler Köyü’ndeyken yerine bir beton cami yapılmasını düşünülünce, Hüseyin Hoca köy sakinleri eserin, kendilerine verilmesi talep etmişlerdir. Bu talep olumlu karşılanmış ve Keler Köyü’nden Rakoz Hacıhafızoğlu ve Hüseyin Hoca Köyü’nden Hasan Kılıçarslan isimli ustalar ile birlikte tüm köylülerin yardımıyla 1977’de cami, bir çay alım yerinin üzerine yerleştirilmiştir. Çay alım yerinin üzerinde zarefetten ve estetikten uzak duran cami, 2011 yılına gelindiğinde Rize Valisi Seyfullah Hacımüftüoğlu’nun isteği üzerine, sökülüp bugünkü mevcut yerine taşınmıştır.

Pazar-Hemşin yolu üzerinde, Pazar ilçe merkezine yaklaşık 3 kilometre uzaklıktaki Hotri Mevkisi'nde bulunan köprü, geçmişte Kocaköprü ve Elmalık köyleri arasındaki ulaşımı sağlamıştır. Doğu-batı doğrultusunda uzanan yapı, taş malzeme ile inşa edilmiş geleneksel kemerli köprüler arasında yer almakta olup dört gözlüdür. Köprünün ortasında büyük bir kemer açıklığı, batı tarafında orta büyüklükte bir kemer açıklığı, doğu tarafında ise bir orta ve bir küçük kemer açıklığı bulunmaktadır. Kemerler ve korkuluklarda kesme taş, diğer bölümlerde ise moloz taş kullanılmış, köprü yolu düzenli moloz taş döşeme ile kaplanmıştır. Büyük kemerin oturduğu ayaklarda yer alan taş selyaranlar, suyun akış hızını keserek köprü ayaklarını akıntının aşındırıcı etkisinden korumaktadır. Toplam 68,80 metre uzunluğa ve 3,05 metre genişliğe sahip olan köprü, geleneksel taş köprü mimarisinin bölgedeki önemli örneklerinden biridir.

1. Dünya Savaşı’nda bölgede mücadele ederek şahadete yürüyen şehitlerimizin kabirleri için Pazar ilçesine bağlı Şehitlik Köyü'nde bulunan anıtdır, Rize il merkezine yaklaşık 51 kilometre uzaklıktadır. 1 adet şehitlik anıtı, 2 adet kitabe ve 32 adet şehit mozolesi ile yürüyüş yollarından oluşmaktadır

Zilkale, Rize'nin Çamlıhemşin ilçesinde, Fırtına Vadisi'ne hâkim sarp kayalıklar üzerine inşa edilmiş Doğu Karadeniz'in en etkileyici tarihî kalelerinden biridir. Deniz seviyesinden yaklaşık 750 metre, vadi tabanından ise yaklaşık 100 metre yüksekte bulunan kale, bulunduğu konum sayesinde hem vadinin hem de çevredeki geçiş yollarının kontrolünü sağlayan önemli bir savunma noktası olarak inşa edilmiştir. Doğal kayalıklarla bütünleşen yapısı ve eşsiz manzarası, kaleyi bölgenin simge yapılarından biri hâline getirmiştir. Mimari özellikleri dikkate alındığında Zilkale'nin 14. veya 15. yüzyılda inşa edildiği düşünülmektedir. Tarih boyunca savunma ve gözetleme amacıyla kullanılan kale, Fırtına Vadisi üzerinden geçen tarihî ticaret ve ulaşım güzergâhlarını denetleyen stratejik bir garnizon görevi üstlenmiştir. Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam eden yapı, Doğu Karadeniz'in en iyi korunmuş orta çağ kaleleri arasında gösterilmektedir. Kale, dış sur, orta sur ve iç kale olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Dış surdan başlayan giriş yolu, savunmayı güçlendirecek şekilde planlanmış olup orta bölümde muhafız odaları ile depo olarak kullanıldığı düşünülen mekânlar bulunmaktadır. En üst noktada yer alan iç kale ise gözetleme ve savunma amacıyla tasarlanmıştır. Dört katlı baş kule, kalın taş duvarları sayesinde günümüze kadar büyük ölçüde sağlamlığını korumuştur. Yapı içerisinde küçük bir şapel ile askerlerin günlük ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kullanılan çeşitli yaşam alanlarının izleri de görülebilmektedir. Zilkale, yalnızca tarihî değeriyle değil, çevresini saran doğal güzellikleriyle de ziyaretçilerini etkileyen önemli bir turizm merkezidir. Yemyeşil ormanlar, derin vadiler ve Fırtına Deresi'nin oluşturduğu eşsiz manzara, kaleyi doğa ve fotoğraf tutkunlarının uğrak noktalarından biri hâline getirmiştir. Bölge, Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF) tarafından korunması gereken öncelikli ekolojik alanlar arasında gösterilen Kaçkar Dağları ekosisteminin önemli bir parçası içerisinde yer almaktadır. Günümüzde Zilkale, tarihî dokusunu büyük ölçüde koruyan mimarisi, Fırtına Vadisi'ne hâkim benzersiz konumu ve doğal çevresiyle Rize'nin en çok ziyaret edilen kültürel miras alanlarından biri olarak öne çıkmakta, yerli ve yabancı ziyaretçilere tarih ile doğanın iç içe geçtiği unutulmaz bir deneyim sunmaktadır.

Yapımına 2023 yılında başlanan "Kültür Sokağı" projesi tamamlanmak üzere. 15 Temmuz Demokrasi ve Cumhuriyet Meydanı yanındaki Kültür ve Sanat Sokağında ; Rize’nin yöresel mimarisine uygun 4 ayrı yapı yer alacak. Kültür sanatçılarımız için küçük atölyeler ve satış noktaları bulunacak. Konferans salonu ile çeşitli etkinliklere ev sahipliği yapacak. İlkokul ve lise öğrencileri için: Robotik kodlama Yapay zeka atölyeleri STEM (Bilim-Teknoloji-Mühendislik-Matematik) projeleri gibi birçok eğitim alanı yer alacak. Hem kültür hem teknoloji bir arada

Ciha Kalesi, Rize'nin Pazar ilçesine bağlı Şentepe Köyü sınırları içerisinde, Hemşin Vadisi'ne hâkim yaklaşık 350 metre rakımlı stratejik bir tepe üzerinde yer almaktadır. Bölgenin doğal savunma hattının önemli bir parçasını oluşturan kale, vadiden geçen ulaşım güzergâhını ve çevresini kontrol edebilecek konumuyla dikkat çekmektedir. Mimari özellikleri değerlendirildiğinde Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde, büyük olasılıkla 13. veya 14. yüzyılda inşa edildiği kabul edilmektedir. Düzensiz çokgen planlı olarak inşa edilen kale, yaklaşık 640 metrekarelik bir alanı kaplamaktadır. Yapının kuzeydoğusunda ana giriş kapısı bulunmakta olup, bu giriş yarım daire planlı iki burç ile korunmaktadır. Güney bölümünde ise dikdörtgen planlı bir burç yer almakta ve savunma sistemini tamamlamaktadır. Tepeyi çevreleyen sur duvarları moloz taştan inşa edilmiş olup yer yer orijinal yüksekliğini korumaktadır. Özellikle güney kesimde sur duvarları yaklaşık 8 metreye ulaşmaktadır. Burçlar ve surlar üzerinde bulunan daire, kare ve dikdörtgen biçimindeki mazgal ve gözetleme açıklıkları, yapının hem savunma hem de çevreyi kontrol etme amacıyla tasarlandığını göstermektedir. Güney burcunda ahşap kirişlerle oluşturulduğu anlaşılan ikinci kat düzeni, burcun gözetleme kulesi olarak kullanıldığını düşündürmektedir. Kale içerisinde tek nefli küçük bir şapelin kalıntıları ile taş, metal ve pişmiş toprak eserler tespit edilmiştir. Kitabesi bulunmayan yapının mimari özellikleri ve arkeolojik buluntuları, Trabzon Rum İmparatorluğu dönemine ait önemli bir askerî merkez olduğunu ortaya koymaktadır. Küçük ölçekli olmasına rağmen bulunduğu hâkim konum sayesinde haberleşme, gözetleme ve savunma amaçlı kullanıldığı değerlendirilmektedir. Ciha Kalesi'nin bulunduğu bölge, tarih boyunca Karadeniz'in önemli geçiş ve yerleşim alanlarından biri olmuştur. Erken Tunç Çağı'ndan itibaren iskâna sahne olan yöre; Kimmerler, İskitler, Persler, Pontos Krallığı, Roma ve Doğu Roma (Bizans) egemenlikleri altında kalmıştır. 1204 yılında Trabzon Rum Devleti'nin kurulmasının ardından bölgedeki savunma sistemi yeniden düzenlenmiş, özellikle III. Aleksios Komnenos döneminde kaleler güçlendirilerek sınır güvenliği artırılmıştır. Osmanlı hâkimiyetine geçtikten sonra da stratejik önemini koruyan kale ve çevresindeki savunma yapıları, özellikle Doğu Karadeniz kıyılarının güvenliğinin sağlanmasında rol oynamıştır. Günümüzde Ciha Kalesi, özgün planını büyük ölçüde koruyan burçları, sur duvarları ve hâkim konumuyla Doğu Karadeniz'in Orta Çağ savunma mimarisini yansıtan önemli kültür varlıklarından biri olarak öne çıkmaktadır. Hem tarihî geçmişi hem de Hemşin Vadisi'ne hâkim etkileyici manzarasıyla bölgenin dikkat çeken tarihî yapıları arasında yer almaktadır.

Kale-i Bala Kalesi, Rize'nin Çamlıhemşin ilçesine bağlı Kale Köyü sınırlarında, Kaçkar Dağları Milli Parkı içerisinde yer almaktadır. İlçe merkezine yaklaşık 40 kilometre uzaklıkta bulunan yapı, Fırtına Deresi'ne hâkim sarp bir kaya kütlesi üzerine kurulmuştur. Başhemşin ve Tatos Geçidi'ne yakın konumu sayesinde tarih boyunca Doğu Karadeniz'i Anadolu'nun iç kesimlerine bağlayan güzergâhları kontrol eden önemli savunma noktalarından biri olmuştur. Mimari özellikleri dikkate alındığında kalenin günümüze ulaşan bölümlerinin 14. ve 15. yüzyıllarda şekillendiği düşünülmektedir. Bununla birlikte bazı araştırmalar, yapının bulunduğu alanda daha eski dönemlere ait savunma düzenlemelerinin varlığına işaret etmekte ve ilk yerleşimin antik çağlara kadar uzanabileceğini öne sürmektedir. Bölgenin tarih boyunca farklı devletlerin egemenliğinde kalması, kalenin çeşitli dönemlerde onarım görerek kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir. Dikdörtgen planlı olarak inşa edilen kale, doğal kayalıkların sağladığı avantajdan yararlanacak şekilde konumlandırılmıştır. Kuzeybatı cephesindeki ana giriş, kalenin savunmasını güçlendirecek biçimde tasarlanmıştır. Kesme taş malzeme ile örülen sur duvarlarının bir bölümü günümüze ulaşmış olsa da zaman içerisinde önemli ölçüde tahrip olmuştur. İç bölümde doğu duvarına bitişik tonozlu bir mekân yer almakta olup, bu bölümün su ihtiyacını karşılamak amacıyla kullanılan bir sarnıç olduğu değerlendirilmektedir. Kale, bulunduğu köye de adını vermiştir. Yerleşim yeri tarih boyunca Vartor, Varoş, Kale-i Hemşin-i Bala ve Kale gibi farklı isimlerle anılmıştır. Osmanlı döneminde kullanılan "Kale-i Bala", yani "Yukarı Kale" adı, yapının yüksek ve hâkim konumunu yansıtmaktadır. Eski kayıtlarda geçen isimler, yerleşimin yüzyıllar boyunca kesintisiz iskân gördüğünü ortaya koymaktadır. Kale Köyü, tarih boyunca yaylacılık kültürüyle öne çıkan yerleşimlerden biri olmuştur. Bölge halkı uzun yıllar hayvancılık ve tarımla geçimini sağlamış, mevsimlik yayla göçleri ise sosyal yaşamın önemli bir parçası hâline gelmiştir. Köyde bulunan tarihî cami, Topardı Şehitliği ve geleneksel yöntemlerle korunan Beddualı Orman gibi kültürel değerler, yerleşimin tarihî kimliğini tamamlayan önemli unsurlar arasında yer almaktadır. Günümüzde Kale-i Bala Kalesi, hem Fırtına Vadisi'ne hâkim etkileyici konumu hem de Orta Çağ savunma mimarisini yansıtan kalıntılarıyla bölgenin önemli tarihî yapılarından biri olarak ziyaretçilerini ağırlamaktadır. Tarihî İpek Yolu bağlantılarını kontrol eden noktalardan biri olması ve doğal çevreyle bütünleşen görünümü sayesinde Doğu Karadeniz'in dikkat çeken kültürel mirasları arasında gösterilmektedir.

Kare bir plana sahip olan kale, kıyıya yakın bir kayalık üzerinde yer almaktadır. Kayalığın kıyı ile bağlantısı bulunmamaktadır. Yapının inşasında düzgün kesme taş kullanılmıştır. Kalenin girişi batı cephesinde yer almaktadır. Yuvarlak kemerli mazgal pencereleri bulunmaktadır. Gözetleme kulesi olarak yapılan kale, Osmanlı Dönemi’nde de kullanılmıştır. Kesin olmamakla birlikte ilk yapım tarihinin 13-14. yüzyıllarda olduğu tahmin edilmektedir.

20.y.y. Türk mimarisinin özelliklerini yansıtan ev, mimari ve kültürel açıdan bölgesel değer taşıyan sivil mimari örneklerinden biridir. Bahçe içerisinde bodrum kat üzerine üç kat olarak inşa edilmiştir. Taş malzeme ile yapılan bodrum kat öncesinde depo vb. amaçlı olarak kullanılmıştır. Üst katlar ise yaşam mekanlarıdır. Cumhuriyetin ilanından sonra Atatürk “Sonbahar Gezisi” adını taşıyan büyük yurt gezisi sırasında Rize’ye de gelmiştir. 17 Eylül 1924’te Rize’ye geldiğinde Kurtuluş Savaşı sırasında gösterdiği çabalar sayesinde yakınlığını kazanan Mataracı Mehmet Efendi’ye ait bu evde kalmıştır. Ev, daha sonra Atatürk’ün 100. Doğum yıldönümü münasebetiyle Atatürk Müzesi yapılmak üzere Rize İl Özel İdaresine bağışlanmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığınca 27 Aralık 1985 tarihinde restore edilerek müzeye dönüştürülmüş ve ziyarete açılmıştır.

Rize evlerinin yapımında geleneksel yapı malzemeleri ve teknikleri kullanılmıştır. Genelde yığma taş ve dolma göz tekniğinde yapılmış olan duvarlar üzerinde ,kiremitli kırma çatılar vardır. Şehir evleri genellikle iki veya üç katlı olup, zemin kat, ahır ve kiler olarak kullanılmıştır. Birinci katta yaşam alanları odalar ve sofalar bulunmaktadır. Odalar geleneksel olarak tasarlanmışlardır ve bazıları ahşap süslemelidir. Sarı Ev veya Tuzcuoğlu Konağı olarak da bilinen bina, bodrum üzeri iki katlı olarak 19.y.y.da inşa edilmiştir. Sivil Mimarinin en güzel örneklerinden olan Sarı Ev daha sonra müze olarak düzenlenerek 27/06/1998 tarihinde ziyarete açılmıştır. Bodrum kat; taş malzeme ile yapılmış olup; ahır ve depo olarak kullanılmıştır. Günümüzde ise müze eserlerinin sergilendiği teşhir salonu olarak kullanılmaktadır. Salonda 17-18.y.y. barok-rokoko tarzında yapılmış mobilyalar ile vitrin teşhiri yer almaktadır. Birinci katta; mutfak ve misafirlerin kaldığı misafir odaları bulunmaktadır. Günümüz de bu kat idari kat olarak düzenlenmiştir. Müze girişinde taş merdivenin karşısında bulunan mutfak ise yeniden mutfak olarak teşhir edilmiştir. Ortasında klemuri denilen büyük bir zincirin asıldığı büyük ocak mutfakta ana öğe olarak kullanılmıştır. Zemini taş döşelidir. Bakır mutfak kapları sergilenmektedir. Ayrıca mısır öğütülen değirmen mankenlerle canlandırılmıştır. İkinci kat; hane halkının yaşam mekanlarıdır. Günümüzde de aynı amaçla teşhir edilerek ziyarete açılmıştır. Bu katta yatak odaları ve oturma odaları yer almaktadır.

Fındıklı ilçesindeki Aslandere köyünde bulunan kemer köprüdür. Köprü, 25 metre uzunluğunda ve 2.6 metre genişliğindedir. Doğu-Batı doğrultusunda uzanan köprü, 11 metre yüksekliğindedir. İlk inşa edilen köprü selle beraber yıkılmıştır ve yerine 1948 ve 1951 yılları arasında günümüzdeki köprü inşa edilmiştir. Dikdörtgen planlı köprünün üzeri basamaklı olarak düzenlenmiştir. Doğu ayak toprak zemine, batı ayak ise kaya zemine oturulmuştur. Gövdesi merdivenlerle döşenmiş olan köprünün kilit taşının hizasında bir zincir sallanmaktadır.

Başköy Köprüsü, Rize'nin Pazar ilçesinin Başköy köyünde bulunan bir kemer köprüdür. Köprünün ilçe merkezine uzaklığı 13 kilometredir. 4 metre yüksekliğindeki köprü, 7 metre uzunluğunda ve 2.6 metre genişliğindedir. Köprüdeki farklı renkte taşlar, köprünün çok kez onarımdan geçtiğini göstermektedir. Hemşin Deresi'nin bir kolu olan Çaykale Deresi'nin üzerine inşa edilen köprü, eski Çayeli-Hemşin ticaret yolu üzerinde konumlanmıştır.